Pierwsze zmiany w sprawności ruchowej pojawiają się zwykle stopniowo, dlatego przez długi czas bywają przypisywane zmęczeniu, wiekowi albo przeciążeniu. Z upływem lat objawy choroby Parkinsona obejmują jednak coraz więcej codziennych czynności, od ubierania się i jedzenia po chodzenie, rozmowę i sen.

Z tego artykułu dowiesz się

  • Jak drżenie, spowolnienie ruchów i sztywność mięśni utrudniają codzienne czynności?
  • Dlaczego sprawność chorego zmienia się w ciągu dnia?
  • Które objawy pozaruchowe wpływają na samopoczucie i relacje z bliskimi?
  • Jakie formy terapii pomagają możliwie długo zachować samodzielność?

Choroba Parkinsona jest postępującym zaburzeniem układu nerwowego, które w pierwszej kolejności wpływa na kontrolę ruchu. Drżenie, spowolnienie ruchów i sztywność mięśni sprawiają, że proste czynności trwają dłużej i angażują więcej uwagi, a z czasem bywa potrzebna pomoc innych osób. Na funkcjonowanie chorego wpływają ponadto objawy pozaruchowe, takie jak obniżony nastrój, zaburzenia snu i przewlekłe zmęczenie.

Drżenie ręki i czynności wymagające precyzji

Drżenie spoczynkowe jest najlepiej rozpoznawalnym objawem choroby, choć nie występuje u wszystkich pacjentów. Zwykle obejmuje najpierw jedną rękę. Typowy ruch kciuka i palca wskazującego przypomina rolowanie pigułki. Wiele osób początkowo bagatelizuje ten objaw, ponieważ drżenie słabnie podczas celowego ruchu i nie przeszkadza w większości czynności.

W miarę postępu choroby drżenie może obejmować także drugą stronę ciała. Nasila się zwłaszcza w sytuacjach stresu, silnych emocji lub zmęczenia. Trudności dotyczą wtedy przede wszystkim czynności precyzyjnych, takich jak zapinanie guzików, posługiwanie się sztućcami czy nalewanie napoju.

Drżenie jest dobrze widoczne dla otoczenia. Część chorych zaczyna przez to unikać posiłków w restauracji, spotkań towarzyskich lub podpisywania dokumentów przy innych osobach. Rezygnacja z takich sytuacji zmniejsza aktywność i sprzyja obniżeniu nastroju.

Bradykinezja i wydłużony czas codziennych czynności

Spowolnienie ruchów, nazywane bradykinezją, ma zwykle większy wpływ na samodzielność chorego niż drżenie, chociaż jest zauważalne w późniejszych etapach choroby. Objaw obejmuje trudność w rozpoczęciu ruchu, zmniejszanie się jego zakresu przy kolejnych powtórzeniach oraz wydłużenie czasu potrzebnego na wykonanie zadania. W efekcie poranna toaleta, ubieranie się czy przygotowanie posiłku mogą zajmować znacznie więcej czasu niż przed chorobą.

Bradykinezja dotyczy również ruchów wykonywanych automatycznie. Osoba chora rzadziej mruga, mniej gestykuluje, a podczas chodu słabiej porusza ręką po stronie bardziej zajętej chorobą. Ubogą mimikę twarzy, określaną jako hipomimia, rozmówcy mogą błędnie odbierać jako obojętność lub smutek. Takie nieporozumienia utrudniają kontakty z ludźmi, zwłaszcza z osobami, które nie znają rozpoznania.

Spowolnienie obejmuje także drobne ruchy dłoni. Pismo staje się mniej czytelne, ponieważ litery zmniejszają się w miarę pisania; zjawisko to nosi nazwę mikrografii. Kłopot sprawia ponadto obracanie się w łóżku w nocy oraz wstawanie z niskiego krzesła lub fotela.

Sztywność mięśni, ból i zmiana sylwetki

W chorobie Parkinsona sztywność wynika ze wzmożonego napięcia mięśniowego, które utrzymuje się w całym zakresie ruchu. Podczas badania neurologicznego może dawać objaw koła zębatego, polegający na przerywanym oporze podczas biernego zginania kończyny. Dla chorego oznacza przede wszystkim uczucie ciężkości, ograniczoną ruchomość stawów i szybsze męczenie się podczas wysiłku.

Napięcie mięśni bywa też źródłem bólu, szczególnie w obrębie barku, karku i kręgosłupa. Ból barku należy do objawów, które mogą pojawić się na wczesnym etapie choroby, przez co niektórzy pacjenci trafiają najpierw do ortopedy.

W dłuższym okresie sztywność mięśni tułowia i kończyn prowadzi do przyjmowania pochylonej sylwetki z lekko zgiętymi łokciami i kolanami. Taka postawa przesuwa środek ciężkości do przodu, co zwiększa ryzyko utraty równowagi. Ograniczona ruchomość klatki piersiowej może dodatkowo wpływać na oddychanie i siłę głosu.

Zaburzenia chodu i równowagi w zaawansowanej chorobie

Chód osoby z chorobą Parkinsona stopniowo zmienia swój charakter. Kroki stają się krótsze, stopy słabiej odrywają się od podłoża, a zmiana kierunku odbywa się w kilku drobnych krokach. U części pacjentów pojawia się festynacja, to znaczy mimowolne przyspieszanie drobnych kroków z pochyleniem tułowia do przodu.

Szczególnie uciążliwym objawem jest zamrożenie chodu (ang. freezing), czyli nagłe zatrzymanie, podczas którego chory ma wrażenie, że stopy przywarły do podłogi. Epizody te występują często przy przechodzeniu przez drzwi, w wąskich przejściach lub podczas obracania się. W połączeniu z zaburzeniami odruchów postawy, narastającymi w późniejszym okresie choroby, zwiększają one ryzyko upadków i urazów.

Na codzienne funkcjonowanie wpływają również wahania sprawności w ciągu dnia. Po kilku latach leczenia okresy dobrego działania leków, nazywane fazą „on”, mogą przeplatać się z fazą „off”, w której objawy wyraźnie się nasilają. Część osób doświadcza także dyskinez, mimowolnych ruchów związanych z długotrwałym leczeniem. Planowanie zakupów, wizyt i wyjść z domu musi wtedy uwzględniać godziny przyjmowania leków oraz pory, w której chory czuje się najsprawniej.

Objawy mniej widoczne dla otoczenia: mowa, nastrój i sen

Zmiany obejmują także aparat mowy. Głos staje się cichszy i bardziej monotonny, a wypowiedzi mniej wyraźne, przy czym sam chory często nie zauważa spadku głośności. Rozmowa w hałaśliwym miejscu lub przez telefon staje się więc bardziej męcząca, przez co wiele osób ogranicza kontakty towarzyskie. Z czasem mogą pojawić się również zaburzenia połykania (dysfagia), które zwiększają ryzyko zakrztuszenia i wydłużają czas posiłków.

Objawy pozaruchowe mogą wyprzedzać zaburzenia ruchu nawet o kilka lat. Należą do nich osłabienie węchu, zaparcia oraz zaburzenia snu, na przykład gwałtowne ruchy i mówienie podczas marzeń sennych. Depresja, lęk i apatia występują u części chorych na różnych etapach choroby i wyraźnie obniżają motywację do aktywności. Zmęczenie, spadki ciśnienia przy wstawaniu oraz trudności z koncentracją utrudniają z kolei samodzielne planowanie dnia.

Postęp choroby zmienia też sytuację bliskich, którzy stopniowo przejmują część obowiązków domowych i opiekuńczych. Nadmierne wyręczanie chorego ogranicza jednak okazje do ćwiczenia samodzielności, a w konsekwencji może przyspieszać utratę sprawności w codziennych czynnościach.

Jakie wsparcie pomaga zachować samodzielność?

Choroba Parkinsona pozostaje schorzeniem nieuleczalnym, a podstawę postępowania stanowi leczenie farmakologiczne prowadzone przez neurologa. Rehabilitacja uzupełnia leczenie i pomaga utrzymać sprawność potrzebną do samodzielnego funkcjonowania w domu. Fizjoterapia obejmuje trening chodu, ćwiczenia równowagi oraz pracę nad postawą i zakresem ruchu. W przypadku zamrożenia chodu stosuje się także strategie oparte na zewnętrznych wskazówkach, takich jak rytmiczne liczenie kroków lub linie na podłodze.

Pozostałymi objawami zajmują się inni specjaliści. Terapia logopedyczna obejmuje pracę nad głosem, artykulacją i połykaniem. Podczas terapii zajęciowej pacjent poznaje natomiast sposoby wykonywania codziennych czynności i pomoce, na przykład uchwyty w łazience czy specjalne sztućce. Wsparcie neuropsychologiczne dotyczy funkcji poznawczych oraz radzenia sobie z emocjami. Wszystkie te formy terapii obejmuje program rehabilitacji w chorobie Parkinsona w centrach Origin, dostosowany do etapu choroby i aktualnych potrzeb pacjenta.

Przed rozpoczęciem terapii pomocna jest ocena, która określa możliwości chorego i realne cele rehabilitacji. Służy temu konsultacja potencjału rehabilitacyjnego. Osobom, które dopiero zauważają pierwsze niepokojące sygnały u siebie lub bliskich, przydatne będą informacje o wczesnych objawach ruchowych i pozaruchowych choroby Parkinsona.

Najczęściej zadawane pytania

Czy drżenie ręki zawsze oznacza chorobę Parkinsona?

Drżenie ręki może mieć wiele przyczyn, między innymi drżenie samoistne, nadczynność tarczycy lub działanie niektórych leków. W chorobie Parkinsona drżenie pojawia się zwykle w spoczynku i słabnie podczas ruchu. Rozpoznanie wymaga jednak badania neurologicznego.

Dlaczego objawy Parkinsona nasilają się o różnych porach dnia?

Po kilku latach leczenia działanie leków może słabnąć przed przyjęciem kolejnej dawki, co prowadzi do naprzemiennych faz „on” i „off”. Na nasilenie objawów wpływają również stres, zmęczenie i niedobór snu. Zmiany sprawności w ciągu dnia dobrze jest notować i omówić z neurologiem.

Czy osoba z chorobą Parkinsona może mieszkać sama?

We wczesnym okresie choroby wiele osób funkcjonuje samodzielnie, zwłaszcza przy regularnym leczeniu i aktywności fizycznej. Wraz z narastaniem zaburzeń równowagi i zamrożeń chodu rośnie ryzyko upadków, więc potrzebna jest ocena bezpieczeństwa w domu. Decyzję ułatwia konsultacja z neurologiem i fizjoterapeutą.

Jak bliscy mogą pomóc osobie z chorobą Parkinsona w codziennych czynnościach?

Pomoc polega przede wszystkim na zapewnieniu czasu na samodzielne wykonanie czynności oraz usunięciu przeszkód w mieszkaniu, takich jak luźne dywaniki czy kable. Bliscy powinni również znać zasady asekuracji przy wstawaniu i chodzeniu. W zaawansowanym stadium choroby wsparcie może obejmować opiekę zespołu pielęgniarsko-opiekuńczego.

Kiedy rozpocząć rehabilitację w chorobie Parkinsona?

Rehabilitację można rozpocząć już po postawieniu rozpoznania, gdy objawy nie ograniczają jeszcze wyraźnie codziennego funkcjonowania. Na wczesnym etapie ćwiczenia pomagają utrzymać sprawność i wyrobić nawyk regularnej aktywności. W kolejnych latach zakres terapii poszerza się wraz z objawami, na przykład o trening chodu, terapię mowy czy naukę bezpiecznego połykania.