Utrata komórek nerwowych wytwarzających dopaminę postępuje przez wiele lat, jeszcze zanim pojawią się wyraźne zaburzenia ruchu. Pierwsze sygnały choroby bywają przez to przypisywane starzeniu się, przemęczeniu lub obniżonemu nastrojowi, co opóźnia konsultację neurologiczną.
Z tego artykułu dowiesz się
- Jakie objawy mogą poprzedzać zaburzenia ruchu
- Czym drżenie parkinsonowskie różni się od drżenia samoistnego
- Jak choroba wpływa na chód, mowę, pismo i mimikę
- Które objawy pozaruchowe najłatwiej przeoczyć
- Kiedy zgłosić się do neurologa
Choroba Parkinsona objawia się przede wszystkim spowolnieniem ruchów, drżeniem spoczynkowym i sztywnością mięśni, które zwykle zaczynają się po jednej stronie ciała. Obrazowi ruchowemu towarzyszą objawy pozaruchowe, takie jak osłabienie węchu, zaparcia, zaburzenia snu i obniżenie nastroju. Część z nich pojawia się nawet kilka lat przed zaburzeniami ruchu.
Pierwsze sygnały, które mogą wyprzedzać objawy ruchowe
Zmiany w mózgu zaczynają się na długo przed rozpoznaniem choroby. W tym okresie mogą występować dolegliwości niezwiązane bezpośrednio z ruchem, które same w sobie nie są charakterystyczne. Osłabienie lub utrata węchu należy do najwcześniejszych z nich, a według informacji NHS o objawach choroby Parkinsona może wyprzedzać inne objawy o kilka lat.
Duże znaczenie ma także zaburzenie zachowania w fazie snu REM. Osoba śpiąca porusza się gwałtownie, mówi lub krzyczy, ponieważ odgrywa treść marzeń sennych. Do sygnałów wczesnych zalicza się również przewlekłe zaparcia, obniżenie nastroju i lęk.
Kolejne zmiany mają już charakter ruchowy, choć są bardzo subtelne. Przykładowo jedna ręka przestaje swobodnie balansować podczas chodu. Niektóre osoby odczuwają ból lub sztywność barku po jednej stronie ciała. Żaden z tych objawów osobno nie przesądza o chorobie, jednak ich współwystępowanie jest wskazaniem do konsultacji z lekarzem. Pełniejszą listę wczesnych objawów zamieściliśmy na stronie programu rehabilitacji w chorobie Parkinsona.
Drżenie spoczynkowe i jego odróżnienie od innych rodzajów drżenia
Najlepiej rozpoznawalnym objawem choroby Parkinsona jest drżenie, chociaż nie występuje u wszystkich chorych. Najczęściej obejmuje palce i dłoń, gdy ręka leży swobodnie na kolanach lub oparciu fotela. Ruch kciuka po palcu wskazującym przypomina wtedy „kręcenie pigułek”. W czasie snu drżenie ustępuje, natomiast nasila się pod wpływem stresu, zmęczenia lub skupienia uwagi na innym zadaniu.
Z czasem obejmuje nogę po tej samej stronie, a później także drugą połowę ciała. Może też dotyczyć żuchwy, warg i podbródka. Drżenie głowy przemawia raczej za innym rozpoznaniem, najczęściej za drżeniem samoistnym.
| Cecha | Drżenie w chorobie Parkinsona | Drżenie samoistne |
|---|---|---|
| Moment pojawiania się | W spoczynku, słabnie przy ruchu | Podczas ruchu i utrzymywania pozycji, np. przy piciu z kubka |
| Początek | Zwykle jedna strona ciała | Zwykle obie ręce jednocześnie |
| Obszar | Dłoń, palce, noga, żuchwa | Ręce, głowa, głos |
| Objawy towarzyszące | Spowolnienie ruchów, sztywność, zmiany w chodzie | Zwykle brak innych objawów neurologicznych |
| Pismo | Litery coraz mniejsze w miarę pisania | Litery drżące i nieregularne, o zachowanej wielkości |
Ostateczne odróżnienie obu schorzeń należy do neurologa, ponieważ wymaga oceny całego obrazu klinicznego.
Spowolnienie ruchowe, sztywność mięśni i zmiany w chodzie
Podstawę rozpoznania parkinsonizmu stanowi spowolnienie ruchowe, czyli bradykinezja. Ruchy stają się wolniejsze, a przy powtarzaniu czynności ich zakres stopniowo maleje. Zapinanie guzików, krojenie pokarmu czy wstawanie z krzesła zajmują coraz więcej czasu. Uboższa staje się także mimika, przez co twarz sprawia wrażenie obojętnej mimo zachowanych emocji. Mruganie jest rzadsze, a mowa cichsza i bardziej monotonna.
Sztywność mięśni lekarz stwierdza podczas biernego zginania i prostowania kończyny. Opór utrzymuje się w całym zakresie ruchu, a niekiedy ma charakter skokowy, określany jako objaw koła zębatego. Chorzy odczuwają go jako napięcie, ból lub ciężkość karku, ramion i pleców.
W chodzie widać skutki obu tych mechanizmów. Kroki stają się krótkie i szurające, sylwetka pochyla się do przodu, a ręka po stronie chorej nie balansuje. Obrót w miejscu chory wykonuje kilkoma drobnymi krokami. W dalszym przebiegu choroby może wystąpić zamrożenie chodu, czyli nagła niemożność oderwania stóp od podłoża, zwłaszcza w progu drzwi lub w wąskim przejściu. Mechanizm ten opisujemy szerzej w artykule o tym, jak przebiega choroba Parkinsona i czym są fazy on i off.
Objawy pozaruchowe, które często umykają uwadze
Choroba Parkinsona zaburza również pracę układu autonomicznego, który reguluje m.in. ciśnienie tętnicze, pracę jelit i pęcherza. Objawia się to zaparciami, parciem na mocz, nadmierną potliwością oraz spadkiem ciśnienia po zmianie pozycji na stojącą. Ten ostatni objaw powoduje zawroty głowy przy wstawaniu i sprzyja upadkom.
Zmiany obejmują także sen i nastrój. Chorzy często wybudzają się w nocy, a w ciągu dnia odczuwają senność i przewlekłe zmęczenie. Depresja, lęk i apatia mogą pojawić się na każdym etapie, nawet przed rozpoznaniem. Spowolnienie myślenia oraz trudności z koncentracją i planowaniem występują częściej w dalszym okresie choroby. U części osób w zaawansowanym stadium rozwija się otępienie, któremu mogą towarzyszyć omamy wzrokowe.
Odrębną grupę stanowią zaburzenia połykania (dysfagia) i ślinotok. Wynikają ze spowolnienia pracy mięśni gardła i jamy ustnej, a w konsekwencji zwiększają ryzyko zakrztuszenia. Powinien je więc ocenić logopeda, nawet jeśli wydają się niewielkie.
Postęp choroby a zmiana obrazu objawów
Choroba Parkinsona rozwija się powoli, a tempo zmian różni się u poszczególnych osób. We wczesnym okresie objawy obejmują zwykle jedną stronę ciała i nie ograniczają samodzielności. Leki uzupełniające niedobór dopaminy dobrze je wtedy łagodzą.
Później objawy obejmują obie strony ciała, a codzienne czynności zajmują więcej czasu. Następnie pojawiają się zaburzenia równowagi i odruchów postawy, które zwiększają ryzyko upadków. W tym okresie działanie leków bywa nierówne w ciągu dnia. Okresy dobrej sprawności przeplatają się z nawrotem sztywności i spowolnienia, a u części chorych występują mimowolne ruchy, zwane dyskinezami.
W zaawansowanej postaci chory potrzebuje pomocy przy chodzeniu, ubieraniu się i codziennej higienie. Na pierwszy plan wysuwają się wtedy zaburzenia mowy, połykania oraz objawy pozaruchowe. Przyczyny choroby i jej mechanizm przedstawiamy w artykule wyjaśniającym, na czym polega choroba Parkinsona.
Kiedy zgłosić się do neurologa i jak pomaga rehabilitacja
Wizyta u neurologa jest wskazana, gdy utrzymuje się jednostronne drżenie spoczynkowe, spowolnienie ruchów lub zmiana sposobu chodzenia. Uzasadnia ją także zestaw kilku wczesnych sygnałów, na przykład osłabienie węchu, niespokojny sen i zmniejszanie się pisma. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie i badaniu neurologicznym. Badania obrazowe służą głównie wykluczeniu innych przyczyn objawów.
Rehabilitacja odpowiada bezpośrednio na opisane wyżej trudności. Fizjoterapia obejmuje trening chodu, równowagi i zakresu ruchu, co ogranicza skutki sztywności i zmniejsza ryzyko upadków. Logopeda pracuje nad głośnością mowy i bezpieczeństwem połykania, a neuropsycholog ocenia funkcje poznawcze i wspiera chorego w trudnościach emocjonalnych. W centrach Origin łączymy te formy terapii w programie dostosowanym do stadium choroby i dominujących objawów. Osoby, które chcą ocenić możliwości poprawy sprawności, mogą skorzystać z konsultacji potencjału rehabilitacyjnego.
Najczęściej zadawane pytania
Czy choroba Parkinsona może przebiegać bez drżenia rąk?
Tak. U części chorych drżenie nie występuje wcale albo pojawia się dopiero po kilku latach. Dominują wtedy spowolnienie ruchowe, sztywność mięśni i zmiany w chodzie, przez co rozpoznanie bywa opóźnione.
Po jakich objawach można rozpoznać chorobę Parkinsona u osoby starszej?
Najczęściej zwracają uwagę wolniejszy, szurający chód, pochylona sylwetka i uboga mimika twarzy. Towarzyszą im cichsza mowa, drobne pismo i trudność przy wstawaniu z krzesła. Podobne objawy mogą mieć inne przyczyny, więc ich ocenę należy powierzyć neurologowi.
Czy choroba Parkinsona może zaczynać się od bólu barku?
Jednostronny ból i sztywność barku bywają jednym z wczesnych objawów choroby. Wynikają ze wzmożonego napięcia mięśni i ograniczonego ruchu kończyny. Jeśli leczenie ortopedyczne nie przynosi poprawy, a pojawiają się inne objawy ruchowe, wskazana jest konsultacja neurologiczna.
Jak odróżnić drżenie parkinsonowskie od drżenia wywołanego stresem lub kawą?
Drżenie wywołane stresem, kofeiną lub niektórymi lekami nasila się podczas ruchu i obejmuje zwykle obie ręce. W chorobie Parkinsona drżenie występuje w spoczynku i słabnie przy celowej czynności. Zaczyna się najczęściej po jednej stronie ciała i towarzyszy mu spowolnienie ruchów.
Czy objawy choroby Parkinsona zmieniają się w ciągu dnia?
W dalszym przebiegu choroby sprawność często zależy od aktualnego działania leków. Gdy leki działają dobrze, chory porusza się swobodniej, a po osłabieniu działania dawki wracają sztywność i spowolnienie. Objawy nasilają również zmęczenie, stres i niewyspanie.
