Uraz rdzenia kręgowego w jednej chwili zmienia to, jak ciało się porusza, czuje i reguluje pracę narządów wewnętrznych. Skutki zależą od wysokości i rozległości uszkodzenia. Z tego powodu dwie osoby po podobnym wypadku często potrzebują zupełnie innej rehabilitacji.
Z tego artykułu dowiesz się
- czym jest uraz rdzenia kręgowego i jakie są jego najczęstsze przyczyny,
- jak specjaliści oceniają rozległość uszkodzenia w skali ASIA,
- jakie powikłania medyczne i emocjonalne mogą pojawić się po urazie,
- od czego zależy możliwość powrotu do chodzenia,
- jak wygląda rehabilitacja prowadzona przez zespół różnych specjalistów.
Uraz rdzenia kręgowego to uszkodzenie struktury nerwowej, która przewodzi sygnały między mózgiem a resztą ciała. Może zaburzać ruch, czucie oraz funkcje autonomiczne, czyli między innymi pracę pęcherza, jelit i układu krążenia. Najczęściej powstaje w wyniku urazu mechanicznego: wypadku samochodowego, upadku z wysokości albo kontuzji sportowej.
Jak dochodzi do uszkodzenia rdzenia kręgowego
Rdzeń kręgowy biegnie wewnątrz kanału kręgowego i łączy mózg z mięśniami, skórą oraz narządami. W codziennym życiu kręgosłup skutecznie go osłania. Gwałtowny uraz może jednak złamać lub przemieścić kręgi. Odłamki kości i obrzęk uciskają wtedy włókna nerwowe albo je przerywają.
Jak podajemy w opisie programu rehabilitacji po urazach rdzenia kręgowego, w Polsce co roku przybywa ponad 800 nowych przypadków. Mniej więcej połowa z nich dotyczy odcinka szyjnego kręgosłupa. Upadki z wysokości odpowiadają za około 55 procent urazów, wypadki drogowe za 33 procent. Osobną grupę stanowią skoki do wody, które stoją za co dziesiątym urazem.
Ta ostatnia liczba dobrze pokazuje, że część urazów wynika z jednej, pozornie niewinnej decyzji. Skok do wody o nieznanej głębokości trwa sekundę, a jego konsekwencje towarzyszą człowiekowi przez resztę życia.
Uszkodzenie całkowite i niecałkowite, czyli co oznacza poziom urazu
Lekarze opisują uraz rdzenia na dwa sposoby. Pierwszy dotyczy rozległości uszkodzenia. Przy uszkodzeniu całkowitym poniżej miejsca urazu utracone zostają wszystkie funkcje ruchowe i czuciowe. Przy uszkodzeniu niecałkowitym część połączeń nerwowych pozostaje sprawna, dlatego pacjent zachowuje na przykład czucie albo niektóre ruchy.
Drugi sposób opisu dotyczy poziomu urazu. Wyróżniamy urazy odcinka szyjnego, piersiowego i lędźwiowego. Im wyżej doszło do uszkodzenia, tym większa część ciała traci kontrolę. Uraz szyjny może obejmować ręce, tułów, nogi, a nawet mięśnie oddechowe. Uraz w odcinku lędźwiowym dotyczy przede wszystkim kończyn dolnych oraz pracy pęcherza i jelit.
Oba parametry razem wyznaczają punkt wyjścia do rehabilitacji. Od nich zależy, czy pierwszym celem będzie nauka chodu, samodzielny transfer na wózek, czy poprawa oddychania.
Skala ASIA, wspólny język lekarzy i terapeutów
Do oceny urazu używamy klasyfikacji ASIA. To Międzynarodowe Standardy Neurologicznej i Funkcjonalnej Klasyfikacji Urazów Rdzenia Kręgowego, które opracowało Amerykańskie Towarzystwo Urazów Kręgosłupa (American Spinal Injury Association). Obecny kształt narzędzia powstawał przez około 20 lat, a jego ostateczną wersję przyjęto w 1996 roku. Skala mierzy funkcje ruchowe, czuciowe i odruchowe, a następnie przypisuje pacjenta do jednej z pięciu grup.
| Stopień | Co oznacza |
|---|---|
| A | całkowite uszkodzenie rdzenia kręgowego |
| B | zachowane czucie, brak jakiejkolwiek czynności ruchowej poniżej poziomu uszkodzenia |
| C | częściowo zachowana funkcja ruchowa, w praktyce jednak nieużyteczna |
| D | użyteczna czynność ruchowa zachowana mimo niedowładu |
| E | brak deficytu neurologicznego |
Jednorazowe badanie nie wystarcza. Ocenę w skali ASIA powtarzamy w trakcie terapii, ponieważ pozwala dokładnie śledzić zmiany stanu neurologicznego. Na tej podstawie zespół modyfikuje plan ćwiczeń i ustala kolejne cele.
Powikłania po urazie rdzenia, które wymagają stałej uwagi
Uszkodzenie rdzenia wpływa na znacznie więcej niż mięśnie. Neurogenny pęcherz i neurogenne jelita zaburzają kontrolę nad oddawaniem moczu i stolca. Bez regularnego opróżniania pęcherza rośnie ryzyko infekcji dróg moczowych, a w dłuższej perspektywie także uszkodzenia nerek. Z tego powodu tak dużą wagę przykładamy do nauki samocewnikowania u osób ze sprawnymi dłońmi.
Osoba bez czucia nie zauważa, że skóra w jednym miejscu jest zbyt długo uciskana. Długotrwałe unieruchomienie sprzyja więc powstawaniu odleżyn, które wymagają specjalistycznego leczenia. Do częstych powikłań należą też niedociśnienie ortostatyczne, zakrzepica żył głębokich, spastyczność mięśni i złamania kości.
Szczególnej czujności wymaga dysrefleksja autonomiczna. To nagły, gwałtowny wzrost ciśnienia krwi, który wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Przy urazach szyjnych i piersiowych mogą dodatkowo wystąpić zaburzenia oddychania oraz problemy sercowo-naczyniowe.
Równie ciężkie bywają skutki, których nie widać na zdjęciu RTG. Utrata pracy, zależność finansowa od bliskich i konieczność zmiany planów życiowych często prowadzą do depresji, lęku i wycofania z kontaktów. Wsparcie psychologiczne stanowi dlatego stały element leczenia, a nie dodatek do fizjoterapii.
Czy po urazie rdzenia kręgowego można wrócić do chodzenia
To pytanie pada zwykle jako pierwsze, zarówno ze strony pacjentów, jak i ich bliskich. Odpowiedź zależy przede wszystkim od rodzaju uszkodzenia. W przypadku uszkodzeń niecałkowitych wiele osób odzyskuje zdolność chodzenia, choć wymaga to długiej i intensywnej rehabilitacji. Przy uszkodzeniach całkowitych szanse są mniejsze, jednak rozwój technologii medycznej, w tym robotów do reedukacji chodu i egzoszkieletów, stopniowo poszerza możliwości terapii.
Uczciwie trzeba też powiedzieć, że chodzenie nie jest jedynym miarodajnym celem. Samodzielne przesiadanie się z łóżka na wózek, pewne utrzymywanie równowagi w wózku czy wsiadanie do samochodu bez pomocy realnie zmieniają codzienność. Każda z tych umiejętności zmniejsza zależność od innych osób i przywraca poczucie kontroli nad własnym życiem.
Rehabilitacja po urazie rdzenia kręgowego krok po kroku
Pracę z pacjentem zaczynamy od dokładnej oceny. Sprawdzamy, jak zmienia pozycję w łóżku, jak przemieszcza się z łóżka i do łóżka, jak korzysta z wózka i czy chodzi. Oceniamy ubieranie się, kąpiel i załatwianie potrzeb fizjologicznych. Mierzymy też zakres ruchów, siłę mięśni oraz sprawność rąk i dłoni. U osób po urazach szyjnych i piersiowych badamy oddychanie, bo porażenie mięśni oddechowych wpływa na dobór ćwiczeń.
Na tej podstawie układamy indywidualny plan. Fizjoterapia obejmuje między innymi metody neurofizjologiczne PNF, elektrostymulację polem elektromagnetycznym SIS i wzmacnianie mięśni posturalnych. Pacjenci ćwiczą transfer na wózek z różnych poziomów, balans w wózku oraz jazdę po nierównym terenie. W Otwocku służą do tego leśne ścieżki, a w Krakowie aleje sąsiedniego parku. Reedukacja chodu w robocie pełni funkcję pionizacji czynnej, a w Centrum Origin Kraków korzystamy także z egzoszkieletu. Szczegóły sprzętu opisujemy na stronie poświęconej wyposażeniu i robotyce w naszych centrach.
Rehabilitację prowadzi zespół złożony z fizjoterapeutów, terapeutów zajęciowych, neurologopedów, psychologów oraz personelu pielęgniarsko-opiekuńczego. W razie potrzeby współpracujemy również z neurologami, urologami i ortopedami. Osobom, które nie wiedzą, na co mogą realnie liczyć, proponujemy konsultację potencjału rehabilitacyjnego. Podczas takiego spotkania specjaliści oceniają stan pacjenta i wspólnie z nim ustalają możliwe do osiągnięcia cele.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy po urazie rdzenia kręgowego należy rozpocząć rehabilitację?
Moment rozpoczęcia rehabilitacji ustala lekarz prowadzący, zwykle zaraz po ustabilizowaniu stanu pacjenta. Wczesne działanie pomaga zapobiegać przykurczom stawów, utracie siły mięśni i spadkowi gęstości kości. Wspiera też pracę układu oddechowego i pokarmowego.
Czy rehabilitacja ma sens kilka lat po urazie rdzenia kręgowego?
Wiele zależy od aktualnego stanu neurologicznego i celów, jakie stawia sobie pacjent. Nawet po latach możliwa bywa poprawa samodzielności, na przykład w zakresie transferów czy jazdy na wózku. Realne możliwości najlepiej określić podczas indywidualnej oceny przeprowadzonej przez zespół specjalistów.
Czym różni się tetraplegia od paraplegii po urazie rdzenia?
Tetraplegia oznacza porażenie wszystkich czterech kończyn i wiąże się zwykle z urazem odcinka szyjnego. Paraplegia obejmuje kończyny dolne i część tułowia, a jej przyczyną jest uszkodzenie niżej położonych odcinków rdzenia. Zakres porażenia wpływa bezpośrednio na plan rehabilitacji.
Na czym polega samocewnikowanie i kto może się go nauczyć?
Samocewnikowanie to regularne, samodzielne opróżnianie pęcherza za pomocą cewnika. Zmniejsza ryzyko infekcji dróg moczowych i uszkodzenia nerek, a także ułatwia aktywne życie bez lęku przed wyciekiem moczu. Mogą się go nauczyć osoby ze sprawnymi dłońmi, pod okiem personelu pielęgniarskiego.
Czy osoba po urazie rdzenia ma w ośrodku rehabilitacyjnym opiekę przez całą dobę?
W centrach Origin zapewniamy całodobowe wsparcie pielęgniarsko-opiekuńcze dopasowane do potrzeb pacjenta. Obejmuje ono także specjalistyczną pielęgnację, na przykład leczenie odleżyn metodą VAC i opiekę nad tracheotomią. Personel monitoruje stan pacjenta i dba o zapobieganie powikłaniom.
