Rehabilitacja onkologiczna nie zaczyna się dopiero po zakończeniu leczenia. Może towarzyszyć pacjentowi już przed pierwszymi zabiegami czy chemioterapią, a później zmienia się wraz z kolejnymi etapami leczenia. Każdy z etapów stawia przed organizmem inne wyzwania, dlatego cele i intensywność ćwiczeń muszą zawsze być dopasowane indywidualnie do aktualnych potrzeb pacjentów.
Z tego artykułu dowiesz się
- na czym polega prehabilitacja i dlaczego zaczyna się przed leczeniem,
- jak wygląda rehabilitacja w trakcie onkologii czynnej,
- czym różni się powrót do sprawności po zakończonym leczeniu,
- jak zmieniają się cele i intensywność ćwiczeń na każdym etapie,
- od czego zacząć i kto układa plan terapii.
Rehabilitacja na każdym z etapów różni się przede wszystkim celem. Przed leczeniem przygotowuje organizm do obciążenia, w trakcie pomaga utrzymać sprawność, a po zakończeniu wspiera odbudowę jego funkcji. Zmienia się przy tym intensywność ćwiczeń i skład zespołu pracującego z pacjentem.
Prehabilitacja, czyli przygotowanie organizmu przed leczeniem
Prehabilitacja to rodzaj terapii prowadzonej jeszcze przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego. Jej celem jest przygotowanie organizmu do obciążenia, jakie niesie operacja, chemioterapia czy radioterapia. Lepsza wydolność i siła mięśniowa przed zabiegiem mogą ułatwić późniejszą rekonwalescencję. Na tym etapie pracujemy nad ogólną kondycją, oddechem i zakresem ruchu. Ćwiczenia oddechowe przygotowują na przykład do operacji w obrębie klatki piersiowej lub jamy brzusznej. Często włączamy też trening o umiarkowanej intensywności oraz naukę ruchów, które przydadzą się po zabiegu. Prehabilitację warto rozpocząć tak szybko, jak pozwala na to plan leczenia. Czas między diagnozą a pierwszym zabiegiem bywa krótki. Nawet kilkanaście dni świadomej aktywności pozwala jednak rozpocząć leczenie w lepszej formie.
Ruch w trakcie onkologii czynnej, gdy trwa chemioterapia i radioterapia
W trakcie aktywnego leczenia, nazywanego onkologią czynną, organizm mierzy się z dużym obciążeniem. Chemioterapia i radioterapia są przyczyną zmęczenia, spadku siły i gorszej tolerancji wysiłku. Rehabilitacja nie ma na tym etapie przygotowywać, lecz pomóc w poradzeniu sobie z obciążeniem i wysiłkiem. Jej głównym zadaniem staje się utrzymanie sprawności mimo leczenia. Wysiłek dawkuje się ostrożnie i dostosowuje go do bieżącego samopoczucia pacjenta. W dni, gdy forma jest obniżona, zmniejszamy intensywność, zamiast rezygnować z ruchu całkowicie.
Aktywność w trakcie leczenia pomaga ograniczać tak zwane zmęczenie nowotworowe. To wyczerpanie, które nie ustępuje po zwykłym odpoczynku. Łagodny, regularny ruch bywa tutaj pomocniejszy niż całkowite jego zaprzestanie, choć zawsze wymaga zgody lekarza prowadzącego.
Powrót do sprawności po zakończonym leczeniu
Po zakończeniu leczenia zaczyna się etap rekonwalescencji. Organizm jest osłabiony terapią, a wiele funkcji wymaga odbudowy. Celem rehabilitacji staje się teraz powrót do samodzielności i codziennych aktywności. Zakres pracy zależy od rodzaju nowotworu i przebytego leczenia. Po operacjach w obrębie piersi pracujemy nad ruchomością barku i kończyny górnej. Po długim unieruchomieniu odbudowujemy siłę, równowagę oraz pewność w poruszaniu się. Część pacjentów wraca też do pracy zawodowej, co wymaga osobnego przygotowania. Na tym etapie liczy się także strona psychiczna powrotu do zdrowia. Długa terapia często odbiera pewność siebie i poczucie sprawczości, dlatego rehabilitacji fizycznej zwykle towarzyszy wsparcie psychologiczne. Niektóre skutki leczenia ujawniają się dopiero po wielu miesiącach. Dotyczy to między innymi obrzęku limfatycznego czy uszkodzenia nerwów obwodowych. Z tego powodu rehabilitacja po leczeniu bywa procesem rozłożonym w czasie.
Czym różnią się cele i intensywność na trzech etapach
Każdy z etapów różni się celem, intensywnością i tym, na czym skupia się zespół. Przed leczeniem chodzi o zapas sił, w trakcie o jego utrzymanie, a po leczeniu o odbudowę. Poniższe zestawienie pokazuje w skrócie te różnice:
| Etap | Główny cel | Intensywność | Na co zwracamy uwagę |
|---|---|---|---|
| Przed leczeniem (prehabilitacja) | Przygotowanie organizmu do obciążenia | Umiarkowana do wyższej, zależnie od formy | Wydolność, siła, oddech, nauka ruchów na później |
| W trakcie leczenia (onkologia czynna) | Utrzymanie sprawności mimo terapii | Niska do umiarkowanej, dawkowana do samopoczucia | Zmęczenie, bezpieczeństwo, reakcja na skutki uboczne |
| Po leczeniu (rekonwalescencja) | Odbudowa funkcji i powrót do codzienności | Stopniowo rosnąca | Deficyty po leczeniu, samodzielność, powrót do ról |
Należy jednak pamiętać, że granice między etapami nie są sztywne. U części pacjentów leczenie się przedłuża lub wymaga wznowienia. Plan trzeba wtedy aktualizować na bieżąco.
Skutki uboczne leczenia, które łagodzi rehabilitacja
Leczenie onkologiczne zostawia ślady. Część z nich pojawia się od razu, inne narastają stopniowo. Wczesna reakcja zwykle ułatwia późniejszą terapię. Chemioterapia bywa przyczyną uszkodzenia nerwów obwodowych, czyli neuropatii. Objawia się ona drętwieniem, mrowieniem oraz osłabieniem dłoni i stóp. W takich sytuacjach pomocna bywa ukierunkowana rehabilitacja przy neuropatiach, którą prowadzi się także u pacjentów onkologicznych.
Po zabiegach operacyjnych częstym problemem są ograniczenia ruchomości i ból. Tutaj zakres pracy zbliża się do rehabilitacji ortopedycznej, nastawionej na odbudowę funkcji stawów i mięśni. Obrzęk limfatyczny wymaga osobnego postępowania, w tym technik drenażu i odpowiednio dobranej aktywności.
Od czego zacząć i kto układa plan terapii
Plan rehabilitacji onkologicznej zawsze zaczyna się od oceny stanu pacjenta. Liczy się rodzaj nowotworu, etap leczenia i aktualna sprawność. Bez tej oceny trudno dobrać bezpieczny zakres ćwiczeń. Punktem wyjścia jest u nas konsultacja potencjału rehabilitacyjnego, podczas której zespół specjalistów z różnych dziedzin medycyny określa jej cele. Na tej podstawie powstaje indywidualny program rehabilitacji onkologicznej, dopasowany do etapu choroby.
Nad pacjentem pracuje zespół złożony między innymi z fizjoterapeutów, lekarzy i psychologów. Skład tego zespołu specjalistów zmienia się wraz z potrzebami na danym etapie. Każdą decyzję o intensywności ćwiczeń konsultujemy z lekarzem prowadzącym leczenie onkologiczne.
Najczęściej zadawane pytania
Czy można ćwiczyć w trakcie chemioterapii?
W wielu przypadkach łagodna aktywność w trakcie chemioterapii jest możliwa i wskazana. Wszystko zależy jednak od stanu pacjenta oraz rodzaju leczenia. Zakres ćwiczeń zawsze ustalamy razem z lekarzem prowadzącym.
Kiedy najlepiej zacząć rehabilitację przy chorobie nowotworowej?
Najwięcej daje rozpoczęcie jeszcze przed leczeniem, w ramach prehabilitacji. Jeśli ten moment minął, warto zacząć w trakcie terapii lub zaraz po niej. Na rehabilitację rzadko bywa za późno.
Czym różni się prehabilitacja od zwykłej rehabilitacji?
Prehabilitacja to ćwiczenia przed rozpoczęciem leczenia, nastawione na przygotowanie organizmu. Zwykła rehabilitacja onkologiczna towarzyszy leczeniu albo następuje po nim. Różni je przede wszystkim cel i moment rozpoczęcia.
Jak długo trwa rehabilitacja po zakończonym leczeniu onkologicznym?
Czas zależy od rodzaju nowotworu, przebytego leczenia i deficytów u pacjenta. U jednych osób to kilka tygodni, u innych proces rozłożony na miesiące. Plan aktualizujemy w miarę postępów.
Czy rehabilitacja onkologiczna jest bezpieczna przy przerzutach?
Przy przerzutach lub zaawansowanej chorobie rehabilitacja wygląda inaczej i wymaga ostrożności. Skupiamy się wtedy na komforcie, bezpieczeństwie oraz wsparciu opiekuńczym. Każdy taki przypadek wymaga indywidualnej oceny lekarskiej
