Udar mózgu – czym jest?

Udar mózgu to poważna choroba neurologiczna, która występuje nagle i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. Na świecie co roku dochodzi do około 15 milionów udarów, z których blisko 6 milionów kończy się zgonem. Udar jest zatem drugą (po chorobach serca) najczęstszą przyczyną śmierci na świecie. Polega na przerwaniu dopływu krwi do części mózgu, czego skutkiem jest niedotlenienie i obumieranie komórek nerwowych. W praktyce oznacza to, że fragment mózgu zostaje uszkodzony, co prowadzi do utraty pełnionych przez niego funkcji – np. ruchu, mowy czy widzenia. Udar (nazywany też potocznie wylewem lub dawniej apopleksją). Należy przy tym odróżnić medyczny udar mózgu od tzw. udaru słonecznego (cieplnego) – w niniejszym artykule mowa wyłącznie o udarze mózgu, czyli incydencie naczyniowym w mózgu. Udar należy do najczęstszych przyczyn zgonów i niepełnosprawności wśród dorosłych. Szacuje się, że w Polsce co roku dochodzi do dziesiątek tysięcy udarów – najnowsze dane mówią o ponad 70 tysiącach przypadków rocznie.

Choć ryzyko udaru mózgu wzrasta wraz z wiekiem i najczęściej dotyczy seniorów, to obecnie notujemy coraz więcej przypadków u osób w średnim wieku, a nawet u młodszych dorosłych. Eksperci alarmują, że około jedna trzecia pacjentów z udarem ma mniej niż 65 lat. Udar pojawia się nagle – często zupełnie niespodziewanie – i w ciągu minut potrafi zniweczyć zdrowie osoby dotkniętej tym incydentem. Dlatego tak ważna jest świadomość, czym jest udar mózgu, jakie są jego objawy oraz jak należy reagować, gdy do niego dojdzie. W poniższym artykule znajdziesz najważniejsze informacje na ten temat – wyjaśniamy, jak rozpoznać udar, na czym polega leczenie, a także co można zrobić, aby zmniejszyć ryzyko jego wystąpienia.

Czym jest udar mózgu?

Udar mózgu jest nagłym incydentem neurologicznym, występującym wskutek zaburzenia krążenia krwi w mózgu. W wyniku zatrzymania lub poważnego ograniczenia przepływu krwi dochodzi do niedotlenienia tkanki mózgowej i szybkiego obumierania neuronów. To z kolei skutkuje wystąpieniem różnych objawów neurologicznych – w zależności od tego, który obszar mózgu został uszkodzony. Udar może przybierać dwie główne postacie: udar niedokrwienny i udar krwotoczny. Warto również wspomnieć o tzw. mikroudarze, czyli przemijającym ataku niedokrwiennym (TIA), w którym objawy ustępują w ciągu 24 godzin – jest to jednak poważne ostrzeżenie przed pełnoobjawowym udarem.

Udar niedokrwienny (zawał mózgu)

Udar niedokrwienny stanowi około 80–85% wszystkich przypadków. Dochodzi do niego, poprzez zablokowanie tętnicy doprowadzającej krew do mózgu. Najczęściej przyczyną jest zakrzep tworzący się w miejscu zwężonym przez miażdżycę naczyń (odkładanie się złogów cholesterolu w ścianie tętnicy). Taki zakrzep zamyka światło naczynia i odcina dopływ krwi do danego obszaru mózgu – skutkiem jest martwica tej części tkanki nerwowej (tzw. zawał mózgu). Innym mechanizmem jest zator – skrzeplina powstała np. w sercu (przy migotaniu przedsionków) lub w tętnicach szyjnych może oderwać się i popłynąć z prądem krwi do mózgu, gdzie utkwi w którymś naczyniu. Udar niedokrwienny rozwija się gwałtownie – objawy mogą narastać w ciągu kilku minut lub godzin, a obszar uszkodzenia stopniowo się powiększa, jeśli nie przywróci się szybko krążenia.

Udar krwotoczny (wylew krwi do mózgu)

Udar krwotoczny (czyli wylew krwi do mózgu) występuje rzadziej – ok. 15–20% przypadków – ale ma zwykle cięższy przebieg. W tym rodzaju udaru dochodzi do pęknięcia naczynia krwionośnego w mózgu i wylania się krwi do otaczających tkanek. Wylew odbiera dopływ krwi do obszaru zaopatrywanego przez uszkodzoną tętnicę, a dodatkowo wynaczyniona krew uszkadza neurony i powoduje obrzęk mózgu poprzez wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego. Najczęstszym czynnikiem prowadzącym do udaru krwotocznego jest długoletnie nadciśnienie tętnicze, które osłabia ściany naczyń (mogą tworzyć się mikrotętniaki pękające pod wpływem wysokiego ciśnienia). Inną możliwą przyczyną jest pęknięcie tętniaka lub malformacji naczyniowej – w takim przypadku krew często wylewa się na powierzchnię mózgu (tzw. krwotok podpajęczynówkowy). Udar krwotoczny często objawia się nagłym, bardzo silnym bólem głowy, wymiotami, utratą przytomności lub drgawkami, a rokowanie w jego przebiegu bywa poważniejsze niż przy udarze niedokrwiennym.

Przyczyny i czynniki ryzyka udaru mózgu

Niemodyfikowalne czynniki ryzyka

W udarze mózgu bezpośrednią przyczyną uszkodzeń jest niedokrwienie lub wylew krwi w mózgu, jednak do tak dramatycznego zdarzenia dochodzi częściej u osób obciążonych pewnymi czynnikami ryzyka. Najważniejszym z nich jest wiek – im człowiek starszy, tym bardziej zużyte i osłabione stają się jego naczynia krwionośne, a tym samym wzrasta podatność na udar. Pewną rolę odgrywają też predyspozycje genetyczne (np. występowanie udarów lub chorób serca w rodzinie) oraz płeć – statystycznie mężczyźni nieco częściej doznają udaru, ale kobiety (zazwyczaj żyjące dłużej) częściej zmagają się z powikłaniami poudarowymi. Na te czynniki nie mamy wpływu.

Choroby i niezdrowe nawyki zwiększające ryzyko udaru

Z kolei bardzo istotne są czynniki ryzyka udaru związane ze stanem zdrowia i stylem życia, na które możemy oddziaływać. To przede wszystkim schorzenia i nawyki, które negatywnie wpływają na układ sercowo-naczyniowy. Ich obecność znacznie zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia zarówno udaru niedokrwiennego, jak i krwotocznego. Do głównych z nich należą:

• Nadciśnienie tętnicze – przewlekle podwyższone ciśnienie krwi uszkadza naczynia i sprzyja ich pękaniu lub zwężaniu się.
• Choroby serca (zwłaszcza migotanie przedsionków) – zaburzenia rytmu serca mogą powodować powstawanie skrzeplin w sercu (które następnie mogą wędrować z krwią do mózgu); także niewydolność serca i wady serca zwiększają ryzyko udaru.
• Miażdżyca naczyń – odkładanie się blaszek miażdżycowych zwęża tętnice i może prowadzić do ich zamknięcia; jest jedną z głównych przyczyn udarów niedokrwiennych.
• Cukrzyca – przewlekle podwyższony poziom glukozy we krwi przyspiesza procesy miażdżycowe i uszkadza naczynia krwionośne.
• Wysoki poziom cholesterolu – sprzyja miażdżycy i powstawaniu blaszek zwężających tętnice.
• Nieprawidłowa dieta – spożywanie dużych ilości soli (sprzyja nadciśnieniu), niezdrowych tłuszczów (np. „trans”) i cukrów prostych sprzyja rozwojowi otyłości, miażdżycy i nadciśnienia.
• Bezdech senny – zaburzenie oddychania podczas snu często współwystępujące z otyłością; powoduje niedotlenienie organizmu i wahania ciśnienia krwi, co istotnie zwiększa zagrożenie udarem.
• Otyłość (nadmierna masa ciała) – często współwystępuje z nadciśnieniem, cukrzycą i wysokim cholesterolem, obciążając układ krążenia.
• Palenie tytoniu – przyspiesza rozwój miażdżycy, podnosi ciśnienie krwi i zwiększa ryzyko tworzenia się zakrzepów.
• Nadużywanie alkoholu – przyczynia się m.in. do nadciśnienia, uszkodzenia serca i zaburzeń krzepliwości krwi, co sprzyja udarom.
• Siedzący tryb życia – brak regularnej aktywności fizycznej osłabia układ sercowo-naczyniowy, sprzyja otyłości i powstawaniu zakrzepów.
• Przewlekła choroba nerek – niewydolność nerek zaburza gospodarkę hormonalną i elektrolitową, co negatywnie wpływa na naczynia krwionośne i poziom ciśnienia.
• Przewlekły stres – długotrwałe napięcie psychiczne może nasilać nadciśnienie i sprzyjać niezdrowym zachowaniom (np. sięganiu po papierosy), pośrednio zwiększając ryzyko udaru.

Wiele z tych czynników ryzyka można ograniczyć lub wyeliminować. Na przykład skuteczne leczenie nadciśnienia tętniczego czy rzucenie palenia papierosów istotnie zmniejsza prawdopodobieństwo udaru.

Objawy udaru mózgu

Najczęstsze objawy udaru

Udar rozwija się nagle i jego symptomy pojawiają się raptownie. Typowe oznaki udaru to nagłe wystąpienie zaburzeń neurologicznych, często dotyczących jednej strony ciała. Warto zapamiętać poniższe symptomy, ponieważ ich rozpoznanie może uratować życie:

• Drętwienie lub osłabienie mięśni – zwłaszcza jednostronne, obejmujące twarz (opadnięcie kącika ust, opadająca powieka), rękę lub nogę po jednej stronie ciała.
• Zaburzenia mowy – bełkotliwa, niewyraźna mowa, trudności z wysłowieniem się albo ze zrozumieniem słów innych osób.
• Zaburzenia widzenia – nagłe pogorszenie wzroku, podwójne widzenie lub utrata widzenia w jednym oku.
• Zaburzenia równowagi i koordynacji – zawroty głowy, chwianie się, problemy z utrzymaniem równowagi, nieskoordynowane ruchy.
• Silny ból głowy – nagły, bardzo silny ból głowy bez wyraźnej przyczyny (szczególnie charakterystyczny dla udaru krwotocznego).
• Zaburzenia świadomości – splątanie, dezorientacja, a w ciężkich przypadkach utrata przytomności.
• Nudności i wymioty – często towarzyszą intensywnemu bólowi głowy przy wylewie krwi do mózgu.

Warto pamiętać, że konkretny zestaw objawów zależy od tego, która część mózgu została uszkodzona. Na przykład udar lewej półkuli mózgu często skutkuje zaburzeniami mowy i niedowładem prawej strony ciała, podczas gdy udar prawej półkuli może powodować zaniedbywanie lewej strony przestrzeni czy problemy z oceną odległości. Każdy przypadek może wyglądać nieco inaczej – dlatego bardzo istotne jest, by przy wszelkich nagłych objawach neurologicznych jak najszybciej skonsultować się z lekarzem.

Pierwsza pomoc w przypadku udaru

Jeśli u siebie lub kogoś z otoczenia zaobserwujesz powyższe objawy, należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe (numer 112 lub 999) i poinformować dyspozytora o podejrzeniu udaru. Czas odgrywa tutaj decydującą rolę – im szybciej chory trafi do szpitala, tym większa szansa na uratowanie życia i zminimalizowanie trwałych skutków. Istnieje prosty sposób na zapamiętanie charakterystycznych objawów, opisany akronimem FAST (z ang. Face / twarz, Arm / ręka, Speech / mowa, Time / czas). Przypomina on, by sprawdzić, czy poszkodowany ma opadający jeden kącik ust (asymetria twarzy), czy osłabiona jest jedna ręka (nie może jej unieść), oraz czy wystąpiły zaburzenia mowy. Ostatnia litera (Time) oznacza, że trzeba jak najszybciej działać. W Polsce funkcjonuje też hasło „Liczy się czas!” – podkreślające, że przy udarze każda minuta zwłoki działa na niekorzyść pacjenta.

W oczekiwaniu na przyjazd karetki należy ułożyć chorego w bezpiecznej pozycji – jeśli jest przytomny, w pozycji leżącej z uniesioną głową, a jeśli nieprzytomny, ułożyć go na boku (tzw. pozycja bezpieczna). Trzeba kontrolować oddech i tętno. Nie wolno podawać żadnych leków, jedzenia ani picia, gdyż poszkodowany mógłby się zadławić (udar często upośledza odruch połykania).

Leczenie udaru mózgu

Po dotarciu chorego do szpitala lekarze w pierwszej kolejności przeprowadzają diagnostykę (badanie neurologiczne oraz badania obrazowe mózgu, takie jak tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny). Pozwala to potwierdzić rozpoznanie udaru i określić, czy jest to udar niedokrwienny, czy krwotoczny – od tego zależy bowiem wybór metody leczenia. Następnie pacjent trafia pod opiekę specjalistycznego oddziału udarowego, gdzie może zostać poddany intensywnemu leczeniu i monitorowaniu. Leczenie w tzw. stroke unit (oddziale udarowym) znacząco poprawia rokowanie chorego, ponieważ zapewnia szybkie wdrożenie terapii i kompleksową opiekę (neurologiczną, pielęgniarską, rehabilitacyjną).

Leczenie udaru niedokrwiennego

Przy udarze niedokrwiennym celem działania jest jak najszybsze przywrócenie przepływu krwi w zamkniętym naczyniu. Standardowo podaje się dożylnie lek trombolityczny (tzw. tromboliza) rozpuszczający skrzep blokujący tętnicę. Taką terapię można zastosować tylko w ciągu pierwszych 4,5 godziny od wystąpienia objawów – potem jej skuteczność gwałtownie spada, a ryzyko powikłań rośnie. U niektórych chorych z niedrożnością dużych naczyń mózgowych wykonuje się także zabieg trombektomii mechanicznej, polegający na wewnątrznaczyniowym usunięciu zakrzepu za pomocą specjalnego cewnika. Ponadto pacjent z udarem niedokrwiennym otrzymuje leki zapobiegające powstawaniu kolejnych zakrzepów – najczęściej aspirynę lub inne leki przeciwpłytkowe, a w razie wskazań leki przeciwzakrzepowe.

Leczenie udaru krwotocznego

Leczenie udaru krwotocznego przebiega inaczej, ponieważ problemem nie jest zamknięcie naczynia, ale krwawienie do wnętrza czaszki. Jeżeli krwiak w mózgu jest duży i powoduje duży wzrost ciśnienia, konieczna bywa interwencja neurochirurgiczna – operacyjne usunięcie nagromadzonej krwi i zatamowanie krwawienia. Przy mniej rozległych wylewach stosuje się leczenie zachowawcze, które ma za zadanie obniżyć ciśnienie tętnicze, zmniejszyć obrzęk mózgu oraz zapobiec dalszemu krwawieniu. Nierzadko konieczny jest pobyt na oddziale intensywnej terapii, gdzie monitoruje się funkcje życiowe pacjenta i utrzymuje je (np. za pomocą respiratora) do czasu poprawy stanu.

Po zakończeniu leczenia ostrej fazy udaru pacjenta czeka długi proces dochodzenia do sprawności – rehabilitacja poudarowa oraz działania zapobiegające kolejnym udarom są niezwykle ważne dla jego powrotu do zdrowia.

Rehabilitacja po udarze mózgu

Znaczenie rehabilitacji po udarze

Wyeliminowanie zagrożenia życia to dopiero początek – po udarze pozostają często rozległe deficyty neurologiczne, które wymagają żmudnej terapii. Wielu chorych opuszczających szpital zmaga się z różnym stopniem niepełnosprawności. Mogą występować m.in. niedowłady kończyn (porażenie jednej strony ciała lub osłabienie siły mięśniowej), problemy z mową (afazja, dysartria), trudności z połykaniem (dysfagia), ubytki pola widzenia, zaburzenia pamięci czy zmiany emocjonalne (depresja, lęk). Rehabilitacja po udarze ma na celu maksymalne przywrócenie utraconych funkcji i przystosowanie pacjenta do możliwie samodzielnego życia. Dzięki zjawisku neuroplastyczności mózgu (zdolności tworzenia nowych połączeń nerwowych) intensywne ćwiczenia potrafią z czasem w znaczącym stopniu poprawić sprawność chorego – nawet jeśli początkowo deficyty były bardzo poważne. Trzeba jednak pamiętać, że rehabilitacja poudarowa to proces długotrwały – największe postępy dokonują się zwykle w ciągu pierwszych 3-6 miesięcy, ale poprawa może pojawiać się stopniowo nawet przez kolejne lata. Bardzo ważna jest systematyczność ćwiczeń oraz zaangażowanie pacjenta i jego rodziny, które znacznie wpływają na efekty terapii.

Jak przebiega rehabilitacja po udarze?

Pierwsze działania usprawniające rozpoczynają się już w szpitalu, często w ciągu kilkudziesięciu godzin od udaru, gdy tylko stan pacjenta na to pozwala. Następnie pacjent powinien kontynuować rehabilitację w specjalistycznym ośrodku stacjonarnym lub ambulatoryjnie. Optymalnie rehabilitacja poudarowa powinna mieć charakter wielodyscyplinarny – nad powrotem pacjenta do sprawności pracuje wówczas zespół specjalistów, w skład którego wchodzą m.in. fizjoterapeuta, terapeuta zajęciowy, neurologopeda (logopeda) oraz neuropsycholog (psycholog). Taka kompleksowa opieka pozwala jednocześnie zajmować się różnymi aspektami zdrowia pacjenta: usprawnianiem ruchowym (nauka chodzenia, ćwiczenia ręki, poprawa równowagi), przywracaniem mowy i umiejętności komunikacji, trenowaniem pamięci i funkcji poznawczych, a także wsparciem psychicznym chorego i jego rodziny.

W Polsce dostępne są zarówno turnusy rehabilitacyjne finansowane przez NFZ, jak i oferta prywatnych centrów. Przykładem jest nasze centra Origin – sieć nowoczesnych ośrodków rehabilitacji neurologicznej (m.in. w Otwocku koło Warszawy i Krakowie), które zapewniają pacjentom po udarach kompleksowe wsparcie. Każdy pacjent otrzymuje tu indywidualnie dopasowany program terapii, uwzględniający jego potrzeby oraz cele zdrowotne. W rehabilitacji poudarowej wykorzystuje się nowoczesne metody i urządzenia (np. roboty rehabilitacyjne), a nad przebiegiem terapii czuwa doświadczony zespół specjalistów. Intensywna, odpowiednio prowadzona rehabilitacja sprawia, że wielu pacjentów po udarze stopniowo odzyskuje samodzielność i może znów cieszyć się życiem. Rehabilitacja nie kończy się jednak po opuszczeniu ośrodka – bardzo ważne jest kontynuowanie zaleconych ćwiczeń w domu i utrzymanie aktywności, by nie zaprzepaścić uzyskanych postępów.

Profilaktyka udaru mózgu

Zdrowy styl życia – jak zmniejszyć ryzyko udaru

Ponieważ udar jest często skutkiem wieloletnich zaniedbań zdrowotnych, najlepszym sposobem obniżenia ryzyka jest prowadzenie zdrowego trybu życia i kontrolowanie chorób przewlekłych. Ogólne zasady profilaktyki udaru są zbliżone do tych, które obowiązują w zapobieganiu innym chorobom układu krążenia (jak zawał serca). Oto najważniejsze zalecenia:

• Utrzymywanie prawidłowego ciśnienia tętniczego – regularnie kontroluj ciśnienie krwi i stosuj się do zaleceń lekarza w leczeniu nadciśnienia.
• Zdrowa dieta – ogranicz spożycie soli (nadmiar soli sprzyja nadciśnieniu) oraz tłuszczów nasyconych i cukrów prostych. Jedz dużo warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i dbaj o utrzymanie prawidłowej wagi ciała.
• Regularna aktywność fizyczna – postaraj się ruszać co najmniej 30 minut dziennie (szybki spacer, jazda na rowerze, pływanie) przez większość dni tygodnia.
• Rzucenie palenia – każdy papieros szkodzi naczyniom. Zaprzestanie palenia zmniejszy ryzyko udaru w ciągu zaledwie kilku lat od rzucenia nałogu.
• Ograniczenie alkoholu – pij z umiarem lub wcale. Nadmiar alkoholu prowadzi do wielu problemów zdrowotnych (w tym uszkodzenia wątroby, serca i wzrostu ciśnienia). Zaleca się, by mężczyźni nie spożywali więcej niż 2 porcje alkoholu dziennie, a kobiety 1 porcję (przy czym im mniej, tym lepiej).
• Kontrola cholesterolu i cukru we krwi – wykonuj okresowe badania (profil lipidowy, glikemia) i przestrzegaj zaleceń lekarza w leczeniu hipercholesterolemii oraz cukrzycy.
• Leczenie chorób serca – jeśli masz migotanie przedsionków, niewydolność serca lub inne problemy kardiologiczne, pozostawaj pod opieką lekarza. Przy migotaniu często konieczne jest przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych, co znacząco zmniejsza ryzyko udaru mózgu.
• Radzenie sobie ze stresem – chroniczny stres źle wpływa na serce i naczynia. Dbaj o odpowiedni wypoczynek, wysypianie się oraz stosuj techniki relaksacyjne (np. ćwiczenia oddechowe, medytację), aby redukować nadmierne napięcie.
• Regularne badania kontrolne – szczególnie po 50. roku życia warto co jakiś czas badać się profilaktycznie: mierzyć ciśnienie krwi, oznaczać poziom cholesterolu i cukru. Pozwala to wcześnie wykryć nieprawidłowości i wdrożyć działania zanim dojdzie do udaru.

Największy wpływ na zmniejszenie ryzyka udaru ma kontrola ciśnienia tętniczego – nadciśnienie to najpoważniejszy czynnik ryzyka, dlatego jego leczenie (lub niedopuszczenie do jego rozwoju dzięki diecie i aktywności) może obniżyć prawdopodobieństwo udaru nawet o kilkadziesiąt procent. Równie ważne jest całkowite zaprzestanie palenia tytoniu oraz utrzymywanie prawidłowej masy ciała – te działania także przekładają się na znaczącą poprawę rokowań.

Zapobieganie kolejnym udarom

Profilaktyka jest szczególnie ważna u osób, które przebyły już udar mózgu lub tzw. mini-udar (TIA). Takie osoby są w grupie wysokiego ryzyka – szacuje się, że skumulowane prawdopodobieństwo ponownego udaru w ciągu 5 lat wynosi nawet 30–40%. Dlatego pacjenci poudarowi muszą bardzo rygorystycznie kontrolować wszystkie wspomniane wyżej czynniki ryzyka. Niezbędna jest ścisła współpraca z lekarzem: regularne przyjmowanie przepisanych leków (np. przeciwzakrzepowych, hipotensyjnych, obniżających cholesterol), wykonywanie badań kontrolnych oraz stosowanie się do zaleceń dotyczących stylu życia. Takie kompleksowe działania pozwalają znacząco zredukować ryzyko kolejnego udaru.

Bardzo ważna jest także edukacja społeczeństwa – im więcej osób potrafi rozpoznać udar i świadomie dba o profilaktykę, tym mniej osób ucierpi z powodu tej choroby. Pamiętajmy o tym na co dzień – nasz mózg i cały układ nerwowy odwdzięczy się długim, sprawnym funkcjonowaniem.