Uszkodzenie rdzenia kręgowego nigdy nie wygląda tak samo u każdego pacjenta. O zakresie utraconych funkcji decydują dwa czynniki. Pierwszy to podział na uszkodzenie całkowite i niecałkowite. Drugi to poziom kręgosłupa, na którym doszło do urazu. Podział ten pomaga postawić diagnozę i realnie ocenić, na czym skupi się rehabilitacja.
Z tego artykułu dowiesz się
- czym różni się uszkodzenie całkowite od niecałkowitego
- jak poziom urazu (szyjny, piersiowy, lędźwiowy) wpływa na utracone funkcje
- co oznaczają stopnie od A do E w skali ASIA
- jakie są najczęstsze przyczyny urazów rdzenia w Polsce
- dlaczego rodzaj uszkodzenia wpływa na plan rehabilitacji
Uszkodzenia rdzenia kręgowego dzielimy na dwa główne sposoby. Pierwszy opiera się na zakresie uszkodzenia, czyli podziale na urazy całkowite i niecałkowite. Drugi bierze pod uwagę poziom kręgosłupa, na którym doszło do urazu: szyjny, piersiowy lub lędźwiowy.
Całkowite i niecałkowite uszkodzenie, dwie różne sytuacje neurologiczne
Podstawowy podział dotyczy tego, ile funkcji przetrwało poniżej miejsca urazu. Uszkodzenie całkowite oznacza utratę wszystkich funkcji ruchowych i czuciowych poniżej poziomu urazu. Pacjent nie porusza tą częścią ciała i jej nie czuje.
Przy uszkodzeniu niecałkowitym część połączeń nerwowych pozostaje sprawna. Zakres zachowanych funkcji bywa bardzo różny. Jeden pacjent czuje dotyk, ale nie porusza kończynami. Inny odzyskuje częściową kontrolę nad ruchem. To właśnie stopień zachowanych funkcji najsilniej wpływa na dalszy przebieg terapii.
Poziom urazu decyduje o zakresie utraconych funkcji
Rdzeń przewodzi sygnały między mózgiem a resztą ciała. Im wyżej dojdzie do urazu, tym większy obszar ciała traci połączenie z mózgiem. Dlatego poziom uszkodzenia ma tak duże znaczenie.
Urazy odcinka szyjnego są najpoważniejsze i stanowią około połowy wszystkich przypadków. Mogą wpływać na czynność kończyn górnych, dolnych, a przy wysokich urazach także na oddychanie. Urazy odcinka piersiowego dotyczą zwykle tułowia i kończyn dolnych, przy zachowanej sprawności rąk. Urazy odcinka lędźwiowego obejmują przede wszystkim nogi i funkcje miednicy. Dwa uszkodzenia na tym samym poziomie mogą jednak dawać inne objawy, jeśli jedno jest całkowite, a drugie niecałkowite.
Skala ASIA, czyli jak ocenia się stopień uszkodzenia
Do opisu urazu specjaliści używają klasyfikacji ASIA, opracowanej przez Amerykańskie Towarzystwo Urazów Kręgosłupa. Narzędzie pozwala mierzyć funkcje ruchowe i czuciowe w powtarzalny, obiektywny sposób. Dzięki temu można porównywać stan pacjenta w czasie i śledzić postępy terapii.
Skala dzieli uszkodzenia na pięć stopni, od A do E.
| Stopień w skali ASIA | Co oznacza dla funkcji ruchowych i czuciowych |
|---|---|
| A | Uszkodzenie całkowite, brak funkcji ruchowych i czuciowych poniżej poziomu urazu |
| B | Zachowane czucie poniżej poziomu urazu, bez funkcji ruchowej |
| C | Częściowo zachowana funkcja ruchowa, w praktyce mało użyteczna |
| D | Zachowana użyteczna funkcja ruchowa mimo niedowładu |
| E | Brak deficytu neurologicznego, funkcje w normie |
Stopień ASIA nie jest wyrokiem, lecz punktem odniesienia. Pokazuje, od czego zaczyna się terapia i w którym kierunku warto ją prowadzić.
Najczęstsze przyczyny urazów rdzenia w Polsce
Rodzaj uszkodzenia często wiąże się z jego przyczyną. W Polsce odnotowuje się ponad 800 nowych przypadków rocznie, z czego połowa dotyczy odcinka szyjnego. Za większość odpowiadają upadki z wysokości, w tym skoki do wody. Drugą dużą grupę stanowią wypadki drogowe.
Mechanizm urazu bywa ważny dla rehabilitacji. Skok do płytkiej wody zwykle uszkadza odcinek szyjny. Upadek z drabiny częściej dotyka odcinka piersiowego lub lędźwiowego. Wzorce pomagają zespołowi przewidzieć, jakich powikłań szukać na wczesnym etapie.
Dlaczego rodzaj uszkodzenia wpływa na plan rehabilitacji
Terapia po urazie całkowitym i niecałkowitym wygląda inaczej. Przy uszkodzeniu niecałkowitym pracujemy nad odzyskaniem i wzmocnieniem zachowanych funkcji. Przy całkowitym większy nacisk kładziemy na samodzielność w codziennych czynnościach i zapobieganie powikłaniom.
Dlatego rehabilitację zawsze poprzedza dokładna ocena. Sprawdzamy siłę mięśni, zakres ruchu, funkcję dłoni i sposób oddychania. Na tej podstawie dobieramy program w naszym ośrodku rehabilitacji neurologicznej. Jeśli sytuacja jest niejasna, punktem wyjścia bywa konsultacja potencjału rehabilitacyjnego, która pomaga określić realny zakres pracy.
Co rodzaj urazu oznacza dla codziennego funkcjonowania
Poziom i zakres uszkodzenia przekładają się na życie poza gabinetem. Wyższy uraz częściej wiąże się z powikłaniami układu moczowego, oddechowego czy skóry. Niższy uraz zostawia więcej samodzielności w rękach i tułowiu.
Nad tymi obszarami pracuje wielospecjalistyczny zespół terapeutów: fizjoterapeuci, terapeuci zajęciowi, psycholodzy i personel pielęgniarski. Celem terapii jest jak najlepsza możliwa jakość życia, a nie jeden z góry założony wynik. Zakres poprawy zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta i przebiegu rehabilitacji.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się całkowite uszkodzenie rdzenia kręgowego od niecałkowitego?
Przy uszkodzeniu całkowitym poniżej poziomu urazu zanikają wszystkie funkcje ruchowe i czuciowe. Przy niecałkowitym część z nich pozostaje zachowana, choć w różnym stopniu. To rozróżnienie mocno wpływa na kierunek rehabilitacji.
Co oznaczają litery od A do E w skali ASIA?
Litery opisują stopień zachowanych funkcji. A to uszkodzenie całkowite, a E oznacza brak deficytu neurologicznego. Stopnie B, C i D opisują różne poziomy zachowanego czucia i ruchu pomiędzy tymi skrajnościami.
Czy po całkowitym uszkodzeniu rdzenia kręgowego można odzyskać ruch?
Przy uszkodzeniach całkowitych szanse na odzyskanie ruchu są mniejsze niż przy niecałkowitych. Wiele zależy od indywidualnej sytuacji, dlatego nie da się z góry przewidzieć efektu. Rozwój technologii rehabilitacyjnej stopniowo poszerza możliwości pracy z pacjentem.
Od czego zależy zakres niepełnosprawności po urazie rdzenia?
Decydują dwa czynniki: poziom urazu na kręgosłupie oraz to, czy uszkodzenie jest całkowite czy niecałkowite. Im wyżej i im pełniej uszkodzony rdzeń, tym większy obszar ciała traci funkcję. Ważny jest też czas rozpoczęcia rehabilitacji.
Jak poziom uszkodzenia rdzenia wpływa na sprawność?
Urazy szyjne mogą dotyczyć kończyn górnych, dolnych, a czasem oddychania, urazy piersiowe obejmują zwykle tułów i nogi, przy sprawnych rękach. Urazy lędźwiowe dotyczą głównie kończyn dolnych i funkcji miednicy.
