Czym jest ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie jest środkiem ochrony osoby, która potrzebuje pomocy lub zastępstwa w podejmowaniu decyzji dotyczących jej zdrowia, majątku i kluczowych spraw osobistych. Ubezwłasnowolnienie jest pomocą podobną do sytuacji, gdy dzieci z uwagi na ich niedojrzałość, znajdują się pod opieką rodziców, którzy za nich lub z nimi podejmują najważniejsze decyzje. Ubezwłasnowolnienie nie jest karą, tylko wyrazem troski i objęciem opieką osoby, która z obiektywnych przyczyn nie może kierować swoim życiem. Podstawowym skutkiem ubezwłasnowolnienia jest przyznanie osobie ubezwłasnowolnionej opiekuna bądź kuratora, którzy pomagają jej bezpiecznie funkcjonować w społeczeństwie. 

Ubezwłasnowolnienie dotyczy osób, które z powodu:

• choroby psychicznej,
• niepełnosprawności intelektualnej,
• demencji, chorób neurodegeneracyjnych (np. Alzheimera),
• urazów powodujących trwałą nieświadomość, uszkodzenia ośredkowego układu nerwowego
• zaburzeń psychicznych uniemożliwiających świadome kierowanie swoim postępowaniem np. pijaństwa, narkomani, hazardu lub innych uzależnień nie są w stanie samodzielnie, w pełni świadomie dbać o swoje sprawy zdrowotne, finansowe, prawne i bądź potrzebują pomocy bądź potrzebują zastępstwa w podejmowaniu decyzji przy wykonywaniu czynności mających skutki prawne. Jeżeli ktoś nie może kierować swoim postępowaniem orzekane jest wobec niego ubezwłasnowolnienie całkowite i odbierana możliwość dokonywania czynności mających skutki prawne i takiej osobie przyznaje się przedstawiciela w postaci opiekuna. Jeżeli ktoś potrzebuje pomocy (a nie całkowitego zastępstwa) do prowadzenia swoich spraw orzekane jest ubezwłasnowolnienie częściowe i ogranicza się mu zdolność do dokonywania czynności mających skutki prawne oraz do pomocy ustanawia przedstawiciela w postaci kuratora.

O ubezwłasnowolnieniu orzeka sąd cywilny (nie karny, to nie jest kara) po stwierdzeniu, że wyżej wymienione przesłanki są łącznie spełnione.

II SKUTKI UBEZWŁASNOWOLNIENIA

Ubezwłasnowolnienie całkowite:

• Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekuna, który przejmuje opieką nad jego osobą, majątkiem i reprezentuje go we wszelkich ważnych sprawach życiowych
• Ubezwłasnowolniony całkowicie nie może zawierać umów (poza drobnymi w sprawach codziennych), zarządzać i rozporządzać majątkiem, wydawać pieniędzy, podejmować decyzji dotyczących swojej osoby, w tym zdrowia, leczenia, zabiegów medycznych, pobytów w specjalistycznych ośrodkach np. rehabilitacyjnych
• We wszystkich ważnych sprawach dotyczących osoby ubezwłasnowolnionego całkowicie lub jego majątku musi go reprezentować opiekun, dotyczy to spraw majątkowych, finansowych, urzędowych oraz oczywiście medycznych i bytowych. To opiekun decyduje m.in.: gdzie ubezwłasnowolniony przebywa, np. może zdecydować o jego pobycie w ośrodku rehabilitacyjnym, u kogo się leczy, wyraża zgodę na zabieg medyczny, operację. Opiekun za ubezwłasnowolnionego negocjuje i podpisuje umowy, decyduje o ich kontynuowaniu lub zakończeniu, z jego majątku dokonuje płatności i on egzekwuje świadczenia należne ubezwłasnowolnionemu. Istotne jest, że gdy ubezwłasnowolniony podpisze jakąś umowę, dokona rozporządzenia majątkiem to te czynności nie są ważne jeżeli nie dokonał ich opiekun i nikt nie może ich skutkami obciążać ubezwłasnowolnionego.
• Opiekun nie ma pełnej swobody w decydowaniu o ubezwłasnowolnionym i za ubezwłasnowolnionego. Przede wszystkim opiekun pozostaje pod stałym nadzorem sądu rodzinnego. W ramach tego nadzoru, w poważniejszych sprawach np. dotyczących znacznego rozporządzenia majątkiem ubezwłasnowolnionego, sąd musi udzielić opiekunowi zgody na dokonanie takiej czynności. Bez zgody sądu taka czynność opiekuna będzie nieważna. Nadzór sądu przejawia się też w tym, że opiekun jest zobowiązany do składania do sądu sprawozdań z wykonywanej opieki (zwykle rocznych). Stanowi to dodatkowe zabezpieczenie, że interes ubezwłasnowolnionego jest dobrze chroniony i opiekun nie otrzymuje nieograniczonej władzy nad osobą i majątkiem ubezwłasnowolnionego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe:

• Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratora, który ma dbać o ubezwłasnowolnionego poprzez nadzorowanie jak ubezwłasnowolniony prowadzi swoje sprawy, w ważniejszych decyzjach nadzór wykonywany jest poprzez udzielanie na nie zgody. Zwykle kurator jest odpowiedzialny głównie za sprawy majątkowe i nie ma tak szerokich kompetencji jak opiekun, ale powinien i zwykle w uzasadnionych przypadkach zobowiązuje go do tego sąd, dbać również o osobę ubezwłasnowolnionego np. poprzez pomoc w organizowaniu mu leczenia, dbanie o jego warunki życia itp.
• Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może działać samodzielnie w zakresie podejmowania podstawowych decyzji i zawierania prostych umów.
• W ważniejszych decyzjach i umowach, a jeżeli sąd tak postanowi również w decyzjach o zdrowiu, leczeniu ubezwłasnowolniony potrzebuje uzyskania zgody kuratora.
• Kurator wspiera ubezwłasnowolnionego, ale nie zastępuje tzn. ubezwłasnowolniony wyraża swoją wolę np. podpisuje umowę, ale by jego oświadczenia były ważne wymagają dodatkowo zgody kuratora. Zatem dokonanie czynności bez zgody kuratora nie obciąży ubezwłasnowolnionego np. jeżeli ktoś doprowadzi do podpisania umowy z ubezwłasnowolnionym skutkującej niekorzystnym rozporządzeniem jego majątkiem to ta czynność bez zgody kuratora nie będzie ważna.

Warto podkreślić, że jeżeli osoba, która ma być ubezwłasnowolniona potrzebuje silnej pieczy nad jej zdrowiem, warunkami życia, sprawami osobistymi to właściwsza dla niej będzie instytucja ubezwłasnowolnienia całkowitego, gdyż taką opiekę co do zasady ma zapewnić opiekun a nie kurator.

Zastrzeżenie. Ubezwłasnowolnienie wywołuje też skutki w zakresie relacji rodzinnych i publicznych np.

Ubezwłasnowolniony całkowicie– [sprawy rodzinne] traci władzę rodzicielską nad małoletnimi dziećmi; nie może zawrzeć małżeństwa; jeśli był w związku małżeńskim wcześniej, ubezwłasnowolnienie automatycznie powoduje powstanie rozdzielności majątkowej, ubezwłasnowolnienie może być podstawą do rozwodu lub separacji, jeśli zaburzenia uniemożliwiają wspólne pożycie małżonków; ubezwłasnowolniony nie może sporządzić testamentu; [sprawy publiczne] nie może głosować ani kandydować w wyborach parlamentarnych, samorządowych itp., nie może pełnić funkcji publicznych ani w organach spółek prawa publicznego, nie może prowadzić działalności gospodarczej.

Ubezwłasnowolniony częściowo– [sprawy rodzinne] nie traci władzy rodzicielskiej, ale sąd może ją ograniczyć, zawiesić lub jej pozbawić — jeśli dobro dziecka tego wymaga; może zawrzeć małżeństwo, ale wymaga to zgody sądu; jeśli był w związku małżeńskim wcześniej, ubezwłasnowolnienie automatycznie powoduje powstanie rozdzielności majątkowej; ubezwłasnowolniony nie może sporządzić testamentu; [sprawy publiczne] może głosować w wyborach parlamentarnych, samorządowych itp., może kandydować w wyborach, w których nie jest zastrzeżony wymóg pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może prowadzić działalności gospodarczej.

Podsumowanie:

Rodzaj ubezwłasnowolnienia	Przesłanka medyczna	Kiedy można ubezwłasnowolnić	Skutki
Całkowite	choroba psychiczna,niepełnosprawność intelektualna,demencja, choroby neurodegeneracyjne (np. Alzheimer),urazy powodujące trwałą nieświadomość,zaburzenia psychiczne uniemożliwiające świadome kierowanie swoim postępowaniem np. pijaństwo, narkomania, hazard lub inne uzależnienia	osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem	Odbiera się ubezwłasnowolnionemu możliwość dokonywania czynności mających skutki prawne oraz ustanawia opiekuna, który za ubezwłasnowolnionego podejmuje decyzje i je realizuje
Częściowe		osoba potrzebuje pomocy w prowadzeniu jej spraw, ale może uczestniczyć w podejmowaniu decyzji z przedstawicielem	Ogranicza się możliwość dokonywania czynności mających skutki prawne oraz ustanawia kuratora, ograniczenie polega na tym, że w kluczowych czynnościach ubezwłasnowolniony na ich dokonanie musi uzyskiwać zgodę kuratora

III JAK UBEZWŁASNOWOLNIĆ SWOJEGO BLISKIEGO

Ubezwłasnowolnia, czyli wydaje stosowne postanowienie, sąd okręgowy właściwy dla miejsca zamieszkania osoby ubezwłasnowolnianej.

Zaznaczyć należy, że po ubezwłasnowolnieniu sprawa trafia do rejonowego sądu opiekuńczego, który ustanawia dla ubezwłasnowolnionego opiekuna bądź kuratora. Zatem pełny efekt ubezwłasnowolnienia uzyskiwany jest w dwóch postępowaniach.

Sprawę wszczyna się wyłącznie na wniosek i przebiega ona w następujących krokach:

Krok 1 – Złożenie wniosku do sądu okręgowego

Wniosek do sądu mogą złożyć osoby najbliższe lub właściwe instytucje, są to:

• małżonek,
• krewni w linii prostej (rodzice, dzieci),
• rodzeństwo,
• przedstawiciel ustawowy (opiekun, kurator),
• prokurator (prokuratora o konieczności ubezwłasnowolnienia kogoś może zawiadomić każdy, np. dalsi krewni, znajomi, sąsiedzi, dyrektor ośrodka, w którym przebywa taka osoba)
• Rzecznik Praw Obywatelskich
• Rzecznik Praw Pacjenta, Rzecznik Praw Dziecka

Wniosek powinien zawierać:

• wskazanie o jaki rodzaj ubezwłasnowolnienia się wnioskuje
• dane osoby, która ma być ubezwłasnowolniona
• uzasadnienie wskazujące, że z powodu stanu zdrowia, niesprawności intelektualnej lub zaburzeń psychicznych osoba ta nie może kierować swoim postępowaniem lub potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, w tym opis zdarzeń, przykładów niebezpiecznych zachowań
• dokumentację medyczną, psychiatryczną, opinię psychologiczną lub inną udowadniającą wskazany stan osoby, która ma być ubezwłasnowolniona
• (nieobowiązkowo) propozycję kto ma być opiekunem lub kuratorem, można zaproponować siebie, innego członka rodziny lub inną osobę
• wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych

Krok 2 – Sąd okręgowy wszczyna sprawę

Sąd wszczyna postępowanie, zawiadamia właściwego prokuratora i wyznacza dla osoby, której dotyczy wniosek, adwokata lub radcę prawnego z urzędu.

Krok 3 – Badania biegłych

Sąd kieruje osobę na badania psychiatryczne, psychologiczne, neurologiczne, w zależności od potrzeby i zakresu badań.

Krok 4 – Wysłuchanie osoby

Sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, jeśli jej stan zdrowia na to pozwala.
Wysłuchanie może się odbyć w sądzie lub w miejscu pobytu ubezwłasnowolnianego np. w szpitalu, w ośrodku rehabilitacyjnym.

Krok 5 – Rozprawa i orzeczenie

Przed sądem przeprowadzana jest rozprawa, na której przesłuchuje się rodzinę, biegłych, analizuje dokumenty i stanowisko prokuratora.
Następnie sąd orzeka o: ubezwłasnowolnieniu całkowitym, częściowym albo o oddaleniu wniosku.

To kończy etap pierwszy, etapem drugim jest ustanowienie opiekuna lub kuratora

Krok 6 – Sąd rejonowy ustanawia opiekuna lub kuratora

Po uprawomocnieniu się orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu sprawa trafia do sądu rejonowego, który ustanawia dla osoby ubezwłasnowolnionej opiekuna (przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym) lub kuratora (przy częściowym).
Rodzina może wskazać kandydata, ale decyzja o wyborze należy do sądu.

Czas trwania postępowań: postępowanie o ubezwłasnowolnienie trwa zwykle kilka miesięcy, gdy jest dobrze przygotowane i okoliczności nie budzą wątpliwości, ale zdarza się, że trwa kilkanaście miesięcy i dłużej. Ustanowienie opiekuna lub kuratora to dodatkowe 1- 3 miesięcy.

Koszty: opłata za sam wniosek to 40 zł, do tego należy wpłacić zaliczkę na koszt opinii biegłych, jej wysokość określa sąd, zwykle kilkaset złotych, ostateczne koszty biegłych mogą wynieść od kilkuset do kilku tysięcy złotych, ale zwykle to kilkaset złotych. W uzasadnionych stanem majątkowym przypadkach sąd może zwolnić z kosztów sądowych.

Łączne koszty typowej sprawy wynoszą zwykle 500–1500 zł. Koszty są wyższe gdy skorzysta się z pełnomocnika prywatnego- adwokata, gdyż dochodzi jego wynagrodzenie, jednak warto z takiej pomocy korzystać by nie popełnić błędów, które niepotrzebnie wydłużą postępowanie.

Warto pamiętać, że już w trakcie toczącego się postępowania o ubezwłasnowolnienie sąd może ustanowić dla osoby ubezwłasnowolnianej kuratora na czas trwania postepowania, jeśli osoba ta, nie jest w stanie samodzielnie dbać o swoje prawa. Kurator taki działa tylko w trakcie postepowania i ma za zadanie zabezpieczyć jej interesy, zanim zapadnie orzeczenie. Osoba, wobec której toczy się postępowanie, nadal ma pełnię praw, dopóki sąd nie orzeknie inaczej. Postępowanie o ubezwłasnowolnienie jest skomplikowane i trwa długo, gdyż silnie ingeruje w zakres praw osoby ubezwłasnowolnianej, ale w wielu przypadkach jest niezbędnym rozwiązaniem ratującym osobom w ciężkim stanie zdrowie, a nawet życie. Osobom niemogącym podejmować świadomie decyzji to rozwiązanie umożliwia bezpieczne funkcjonowanie w społeczeństwie, opiekun lub kurator dla ubezwłasnowolnionego stanowi podobne zabezpieczenie i ochronę jak rodzic dla dziecka. Dlatego warto zadbać o przeprowadzenie wyżej opisanych postępowań zanim brak możliwości uzyskania odpowiednich decyzji, oświadczeń woli od osoby o ograniczonej świadomości doprowadzi do tragicznych sytuacji, gdy np. nie będzie możliwości uzyskania zgody na leczenie, rehabilitację, pobyt w placówce opiekuńczej itp.

Autor: Karol Bulenda, prawnik